Over melatonine en het gebruik ervan bestaan veel misverstanden. Ouders van kinderen met slaapproblemen denken vaak ten onrechte dat er iets mis is met de melatonine-aanmaak van hun kind. Of ze vinden de hoeveelheid voorgeschreven melatonine te laag en gebruiken meer tabletjes dan voorgeschreven. Goede uitleg aan ouders over melatonine en het gebruik daarvan is dan van belang.
Normale aanmaak van melatonine
Melatonine vertelt het lichaam wanneer het tijd is om te slapen. Het doet dit door het circadiaan ritme te synchroniseren met de natuurlijke dag-nachtcyclus. De melatonineproductie hangt sterk samen met de lichtblootstelling en volgt een 24-uurs ritme. Licht dat via de ooglens binnenkomt, geeft een signaal af aan de interne klok in de hypothalamus, de nucleus suprachiasmaticus. Deze stimuleert of remt vervolgens de aanmaak van melatonine door de epifyse (pijnappelklier). Bij (dag)licht wordt de epifyse onderdrukt om melatonine te produceren. Donkerte stimuleert juist de aanmaak van melatonine. Overdag zijn de melatonineniveaus dan ook rond de 0. Dit is belangrijk om je niet slaperig te voelen overdag. In de avond, wanneer het donker genoeg is, stijgt de melatonine-aanmaak.
Meer zicht krijgen op melatonine aanmaak
Over het algemeen is er geen melatoninemeting nodig om een inschatting van het biologische ritme van een kind te maken. Een slaapdagboek of een actigrafie (bewegingsregistratie) geeft inzicht wanneer een kind doorgaans in slaap valt en wakker wordt. Op basis hiervan kan een goede inschatting worden gemaakt van het slaap-waakritme. Bij een erg onregelmatig ritme kan het bepalen van een melatoninecurve wel zinvol zijn. Dit geldt ook wanneer er sprake is van veel co-morbiditeit. Zeker wanneer de reguliere behandeling voor slaapproblemen onvoldoende aanslaat. Houd er rekening mee dat melatoninemetingen slechts in een paar ziekenhuizen in Nederland worden verricht en kostbaar zijn.
Melatonine als medicatie
Melatonine is over het algemeen geen slaapmedicatie. Wel kan het ingezet worden bij kinderen met een verstandelijke beperking of een neurobiologische ontwikkelingsstoornis, zoals een autisme spectrum stoornis of ADHD. Of ter ondersteuning bij ernstige circadiane slaap-waakritme problemen. Bij het voorschrijven van melatonine is het goed om met verschillende aspecten rekening te houden. De werking van melatonine is tweeledig, afhankelijk van de timing. Het kan gebruikt worden als slaapbevorderende medicatie of als chronobioticum. Het zet processen in werking die inslapen makkelijker maken, zoals de verlaging van de kerntemperatuur.
Slaapbevorderend effect
Kinderen die een onvoldoende slaapprikkel ervaren, kunnen baat hebben bij melatonine om een gevoel van slaperigheid op te wekken. De melatonine wordt dan vlak voor bedtijd gegeven. Het risico van een dergelijke behandeling is dat een kind gedurende de nacht de melatonine onvoldoende afbreekt, waardoor de waarden overdag niet richting de 0 dalen. Dit kan slaperigheidsklachten overdag en slaapproblemen ’s nachts juist verergeren. Daarom heeft het de voorkeur om te kijken naar een gedragsmatige aanpak van de slaapproblemen, zoals een betere prikkelbalans overdag en voldoende afbouw van de dag voor bedtijd.
Chronobioticum
Bij circadiane slaap-waakritme problemen van het verlate slaapfase type (ook wel bekend als DSPD) kan melatonine worden ingezet als ondersteuning bij het verschuiven van het slaap-waakritme naar een eerder slaapritme (chronotherapie). De hoeveelheid melatonine is dan laag en wordt ver voor bedtijd gegeven. De timing schuift dan mee met het verschuiven van de bedtijden.
Het is belangrijk dat de chronotherapeutische behandeling met melatonine niet op zichzelf staat, maar gepaard gaat met goede timing van zogenoemde Zeitgebers. Deze signalen die de biologische klok ondersteunen vormen de hoeksteen van chronotherapie. Denk hierbij aan het juist inzetten van blootstelling aan licht en donker, eventueel door middel van een daglichtlamp in de ochtend, juiste momenten van voeding en beweging.
Zie verder voor de juiste inzet voor het gebruik van melatonine ook de aanbevelingen van de Werkgroep Melatonine.
